Notatka syntetyzująca – co to jest i jak ją napisać?

Masz napisać notatkę syntetyzującą i nie do końca wiesz, jak się za to zabrać? Dzięki kilku prostym krokom zobaczysz, że to zadanie jest znacznie prostsze, niż wygląda na pierwszy rzut oka. Poniższy tekst pokaże ci, czym jest notatka syntetyzująca, jak wygląda na maturze i jak ją napisać krok po kroku.

Czym jest notatka syntetyzująca?

Od matury 2023 notatka syntetyzująca pojawia się w pierwszej części egzaminu z języka polskiego, w bloku Język polski w użyciu. To krótka forma pisemna, w której masz przedstawić wnioski z dwóch tekstów, porównać poglądy autorów i pokazać, jak ich stanowiska odnoszą się do podanego zagadnienia. Całość musi zmieścić się w limicie 60–90 wyrazów, więc każdy napisany wyraz ma znaczenie.

Notatka syntetyzująca nie jest opisem treści tekstów. Nie chodzi o streszczenie fabuły ani o przytoczenie wszystkich argumentów. Zadanie polega na zebraniu tego, co najważniejsze dla problemu wskazanego w poleceniu, i zwięzłym zapisaniu wniosków. Tekst powinien być logiczny, spójny, napisany pełnymi zdaniami i przede wszystkim – sformułowany własnymi słowami.

Notatka syntetyzująca to krótkie zestawienie stanowisk dwóch autorów, pokazujące ich podobieństwa, różnice i wspólny wniosek dotyczący jednego tematu.

Jak notatka syntetyzująca wygląda na maturze?

W arkuszu maturalnym dostajesz dwa teksty do czytania ze zrozumieniem oraz polecenie dotyczące konkretnego problemu, na przykład wpływu sztucznej inteligencji na człowieka albo roli różnorodności językowej. Twoim zadaniem jest napisanie notatki, w której wskażesz, jak każdy z autorów odnosi się do danego zagadnienia. Musisz więc najpierw dobrze odczytać temat, a dopiero potem szukać w tekstach odpowiednich fragmentów.

Za notatkę możesz zdobyć 4 punkty. Trzy punkty dotyczą treści i kompozycji, a jeden związany jest z poprawnością językową, ortograficzną i interpunkcyjną. Egzaminator sprawdza, czy przedstawiłeś stanowisko każdego autora, czy je ze sobą zestawiłeś, czy tekst jest spójny, czy mieści się w limicie wyrazów i czy nie ma zbyt wielu błędów językowych.

Czym różni się od streszczenia i zwykłej notatki?

W szkole często robisz zwykłe notatki z lekcji, piszesz też streszczenia lektur. Notatka syntetyzująca łączy elementy obu tych form, ale ma inne zadanie. Zwykła notatka bywa luźna, punktowa, czasem w formie haseł. Streszczenie wiernie odtwarza treść jednego tekstu, zwykle z zachowaniem chronologii. Notatka syntetyzująca ma natomiast zebrać i połączyć informacje z dwóch źródeł wokół jednego problemu.

Różnice między tymi formami dobrze widać, gdy porównasz ich cel, budowę i typowy zakres treści:

Można więc powiedzieć, że notatka syntetyzująca to mocno skondensowana, problemowa forma. Nie opisuje wszystkich wydarzeń, ale porządkuje fakty tak, by było widać, co autorzy myślą o danym zagadnieniu, gdzie się zgadzają, a gdzie różnią.

Jak napisać notatkę syntetyzującą krok po kroku?

Żeby napisać dobrą notatkę na egzaminie, warto wyrobić sobie stały schemat działania. Dzięki temu na maturze nie tracisz czasu na zastanawianie się, od czego zacząć, tylko spokojnie przechodzisz kolejne etapy pracy z tekstem.

Analiza polecenia

Wszystko zaczyna się od tematu. Polecenie zwykle wskazuje, jaki problem masz omówić, na przykład „jak autorzy oceniają wpływ AI na decyzje człowieka” albo „jakie korzyści widzą w wielojęzyczności”. Dopiero gdy dobrze zrozumiesz pytanie, możesz skutecznie wybierać informacje z tekstów. Jeśli je przeoczysz, łatwo napisać notatkę, która będzie poprawna językowo, ale nie na temat.

Dobrym nawykiem jest podkreślanie w poleceniu słów określających problem, źródła i zakres odpowiedzi. Możesz zaznaczyć też fragment „Twoja wypowiedź powinna liczyć 60–90 wyrazów”, żeby pilnować objętości. Zwróć uwagę, czy masz odnieść się do poglądów, argumentów, konsekwencji, czy może do sposobu, w jaki autorzy prezentują zagadnienie.

Czytanie i selekcja informacji

Teksty warto przeczytać co najmniej dwa razy. Za pierwszym razem skup się na ogólnym sensie i głównej tezie. Drugi raz czytaj wolniej, podkreślając fragmenty związane wyraźnie z problemem z polecenia. Nie zaznaczaj wszystkiego, tylko to, co faktycznie mówi o stanowisku autora i jego najważniejszych argumentach.

W brudnopisie możesz spisać sobie krótkie hasła. Wielu uczniów dobrze radzi sobie, tworząc prostą tabelkę z dwoma kolumnami. W pierwszej zapisujesz wnioski z tekstu A, w drugiej z tekstu B. Dla porządku możesz dodać trzecią kolumnę na punkty wspólne i różnice. W czasie takiej selekcji warto zwracać uwagę na następujące elementy:

• zdania, w których autor formułuje główną myśl tekstu,
• najmocniejsze argumenty potwierdzające tę myśl,
• ocenę zjawiska, o którym pisze,
• słowa wartościujące, pokazujące nastawienie autora.

Porównanie stanowisk autorów

Gdy masz już zapisane wnioski z obu tekstów, przychodzi moment zestawienia ich ze sobą. Zastanów się osobno nad tym, jak każdy autor widzi poruszany problem. Potem spróbuj odpowiedzieć na dwa proste pytania: w czym ich stanowiska są podobne i gdzie pojawiają się wyraźne różnice. To jest serce całej notatki.

Pomaga myślenie w trzech kategoriach: treści wspólne, treści odmienne i treści charakterystyczne tylko dla jednego z tekstów. Dzięki temu w gotowej wypowiedzi potrafisz napisać zarówno o zgodzie autorów, jak i o sporze między nimi. W brudnopisie możesz krótko zaznaczyć, kto się czego obawia, kto widzi jakie korzyści albo jakie rozwiązania proponuje.

Redagowanie krótkiego tekstu

Masz już wszystkie potrzebne informacje, więc przechodzisz do pisania pełnymi zdaniami. Najwygodniej zrobić to najpierw w brudnopisie, żeby móc spokojnie poprawić szyk zdań i policzyć wyrazy. Kompozycja notatki zwykle wygląda tak: jedno zdanie wprowadzające, kilka zdań rozwinięcia i krótkie zdanie z wnioskiem ogólnym.

Warto trzymać się zasady, że najpierw przedstawiasz to, co łączy oba teksty, a dopiero potem przechodzisz do różnic. Taka kolejność porządkuje wypowiedź i ułatwia egzaminatorowi śledzenie twojej myśli. Na końcu dodajesz zwięzłe zdanie podsumowujące, w którym pokazujesz, jak zestawione źródła razem odpowiadają na pytanie z polecenia. Przy liczeniu słów pamiętaj, że spójniki też wchodzą do limitu 60–90 wyrazów.

Jak sformułować notatkę własnymi słowami?

Jedno z ważniejszych wymagań CKE mówi, że notatka syntetyzująca ma być napisana własnymi słowami. Nie wolno przepisywać całych zdań z tekstów, a cytaty lepiej całkowicie pominąć. Jak więc uniknąć powtarzania sformułowań autora i jednocześnie nie zgubić treści jego wypowiedzi?

Podstawowe narzędzia to synonimy, parafraza i uogólnienie. Zamiast pisać dokładnie to samo, zmieniasz słownictwo lub skracasz szczegółowe przykłady do jednego zdania. Zastanów się, co autor chciał powiedzieć, i spróbuj to wyjaśnić tak, jakbyś tłumaczył koledze stojącemu obok, bez patrzenia w tekst.

Parafraza i synonimy

Parafraza polega na tym, że zachowujesz sens wypowiedzi, ale zmieniasz jej brzmienie. Jeśli autor pisze, że „sztuczna inteligencja może przejąć kontrolę nad decyzjami użytkowników”, możesz zapisać, że „według autora AI zbyt mocno wpływa na wybory ludzi”. Taka zmiana słów pokazuje, że rozumiesz treść, a nie tylko ją przepisujesz.

Do tego dochodzą synonimy, czyli wyrazy o podobnym znaczeniu. „Różnorodność lingwistyczna” możesz zastąpić wyrażeniem „zróżnicowanie językowe”, „wielojęzyczność” – „znajomość wielu języków”, „bioróżnorodność” – „bogactwo gatunków”. W notatce nie chodzi o piękne cytowanie trudnych terminów, lecz o jasne przekazanie myśli autorów.

Uogólnienie treści

Drugą ważną techniką jest uogólnienie. Autor podaje kilka przykładów działań małych społeczności, które chronią przyrodę. Ty możesz to skrócić do jednego zdania o tym, że „małe grupy językowe zwykle żyją w zgodzie z naturą i przeciwdziałają jej dewastacji”. Dzięki uogólnieniu mieścisz się w limicie słów i nadal oddajesz sens tekstu.

Żeby ułatwić sobie pisanie, możesz wyćwiczyć kilka neutralnych zwrotów otwierających zdania. Dobrze sprawdzają się szczególnie wtedy, gdy chcesz płynnie przechodzić między stanowiskami autorów. Przed egzaminem warto przygotować sobie listę takich formuł:

• „W obu tekstach autorzy zajmują się zagadnieniem…”
• „Według pierwszego autora można stwierdzić, że…”
• „Inaczej na ten problem patrzy drugi autor, który uważa, że…”
• „W odróżnieniu od pierwszego tekstu drugi podkreśla, że…”
• „Z zestawionych fragmentów wynika, że…”

Najlepsza notatka syntetyzująca brzmi tak, jakbyś tłumaczył cudzy tekst przyjacielowi, a nie jakbyś przepisywał podręcznik.

Jak egzaminator ocenia notatkę syntetyzującą?

Arkusze oceniania CKE jasno pokazują, na co patrzy egzaminator, gdy sprawdza tę formę. Jeśli wiesz, za co dostajesz punkt, łatwiej ci zaplanować wypowiedź tak, by żadnego z kryteriów nie pominąć. W praktyce liczą się cztery rzeczy: przedstawienie stanowisk, zestawienie ich, spójność tekstu i poprawność językowa przy zachowaniu wymaganego limitu.

Przedstawienie stanowisk autorów

Najpierw sprawdzane jest, czy pokazałeś podejście każdego autora do tematu z polecenia. Nie wystarczy ogólne stwierdzenie „autorzy opisują wpływ sztucznej inteligencji”. Trzeba wyraźnie zasygnalizować, co sądzi autor pierwszego tekstu, a co drugi, i na czym opierają swoje zdanie. Ważny jest przy tym właściwy stopień uogólnienia – bez nadmiaru zbędnych szczegółów.

Jeśli w notatce pojawia się wyłącznie opis jednego tekstu, drugi jest całkowicie pominięty lub temat odbiega od polecenia, egzaminator nie może przyznać pełnej liczby punktów. Dlatego już na etapie planu w brudnopisie warto obok nazwisk autorów zapisać krótkie hasło z ich stanowiskiem.

Zestawienie stanowisk i spójność tekstu

Drugie kryterium dotyczy tego, czy rzeczywiście porównałeś teksty. Musi pojawić się informacja o podobieństwach lub różnicach. Wystarczy jedno, dobrze zbudowane zdanie, na przykład że obaj autorzy widzą zalety wielojęzyczności, ale podkreślają inne korzyści. Brak takiego zestawienia sprawia, że notatka staje się zbiorem dwóch oddzielnych mini streszczeń.

Spójność ocenia się na poziomie całego akapitu. Egzaminator patrzy, czy myśl jest prowadzona logicznie, zdania są ze sobą powiązane, a tekst nie „przeskakuje” między wątkami. Pomagają w tym proste spójniki: „natomiast”, „z kolei”, „podobnie”, „w przeciwieństwie do”. Dzięki nim czytelnik widzi, kiedy przechodzisz od jednego autora do drugiego.

Długość i poprawność językowa

Kryterium długości jest bardzo proste: notatka musi mieć od 60 do 90 wyrazów. Jeśli napiszesz tekst krótszy lub dłuższy, wypowiedź może zostać niżej oceniona. Dlatego liczenie słów w brudnopisie to nie strata czasu, ale element strategii egzaminacyjnej. Zbyt długi tekst zwykle zawiera zbędne szczegóły, które łatwo usunąć.

Ostatni punkt dotyczy poprawności językowej. Dopuszcza się maksymalnie dwa błędy. Warto więc po napisaniu notatki szybko sprawdzić pisownię trudniejszych wyrazów, interpunkcję i szyk zdań. Najczęstsze potknięcia to powtórzenia, niejasne zaimki oraz błędne odmiany nazwisk autorów czy tytułów tekstów.

Jakich błędów unikać?

Na notatkach syntetyzujących często powtarzają się te same kłopoty. Uczniowie za bardzo się rozpisują, opisują każdy tekst osobno, przepisują zdania z arkusza albo nie formułują wyraźnego wniosku. Czy da się tego uniknąć, gdy pracujesz pod presją czasu i stresu egzaminu?

Dobrym sposobem jest lista pułapek, na które zwracasz uwagę podczas ćwiczeń. Jeśli kilkakrotnie zrobisz taką kontrolę w domu, na maturze automatycznie zaczniesz wyłapywać te same rzeczy. Warto szczególnie pilnować kilku typowych błędów:

• pisania zbyt rozwlekłego tekstu zamiast zwięzłej notatki,
• opisywania każdego źródła osobno bez wyraźnego porównania,
• przepisywania fragmentów tekstów zamiast ich parafrazy,
• dodawania własnych ocen i komentarzy, których nie ma w źródłach,
• braku jednozdaniowego podsumowania z jasnym wnioskiem,
• pomijania informacji z polecenia, na przykład o wpływie zjawiska lub jego konsekwencjach.

Notatka syntetyzująca nie jest miejscem na twoje opinie. Masz pokazać, co mówią autorzy tekstów i jak ich poglądy się ze sobą spotykają lub rozmijają.

Najlepszym treningiem przed maturą jest pisanie krótkich notatek na podstawie różnych par tekstów, a potem samodzielne sprawdzanie ich według kryteriów CKE: czy przedstawiłeś oba stanowiska, czy je zestawiłeś, czy zachowałeś limit słów i poprawność językową. Im częściej przećwiczysz ten schemat, tym spokojniej poradzisz sobie z zadaniem w arkuszu egzaminacyjnym.