Nauczyciele godziny ponadwymiarowe – zasady rozliczania i limity

Od 1 stycznia 2026 r. godziny ponadwymiarowe nauczycieli znowu będą płatne nawet wtedy, gdy zajęcia nie odbyły się z przyczyn niezależnych od pedagoga, o ile pozostawał on w gotowości do pracy. To oznacza koniec sytuacji, w których wycieczka, choroba ucznia czy decyzje organizacyjne szkoły automatycznie pozbawiały Cię części pensji. Warto poznać nowe zasady rozliczania i limity, żeby od razu wychwycić błędy w planowaniu i wypłatach. W tym artykule znajdziesz praktyczne wyjaśnienia oparte na aktualnej Karta Nauczyciela i komunikatach MEN.

Jak prawo definiuje godziny ponadwymiarowe nauczycieli?

Godziny ponadwymiarowe są wprost zdefiniowane w art. 35 ust. 2 Karta Nauczyciela. To każda godzina zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych przydzielona ponad tygodniowy obowiązkowy wymiar, czyli ponad pensum dydaktyczne. Standardowe pensum dla nauczyciela przedmiotowca to 18 godzin tygodniowo, ale dla pedagogów, psychologów czy bibliotekarzy ta wartość jest inna, określona w rozporządzeniu. Wszystko, co przekracza takie pensum, tworzy pulę godzin ponadwymiarowych.

W planie lekcji nie zaznacza się osobno, które godziny są „ponad pensum”. Dyrektor przydziela po prostu określoną liczbę godzin, np. 23 tygodniowo przy pensum 18. Oznacza to, że nauczyciel ma 5 godzin ponadwymiarowych, lecz nie przypisuje się ich do konkretnych dni czy lekcji. Jeżeli więc w danym tygodniu odpadną 2 spośród zaplanowanych zajęć, to – przy niezmienionym pensum – traktuje się je jako utracone godziny ponadwymiarowe.

Art. 35 ust. 3 Karta Nauczyciela wiąże te godziny bezpośrednio z wynagrodzeniem. Płaci się za nie według stawki osobistego zaszeregowania z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy. Od lat to właśnie wokół sposobu interpretacji tego przepisu toczyły się spory między samorządami a środowiskiem nauczycielskim.

Jaki jest limit godzin ponadwymiarowych?

Limit wyznacza art. 35 ust. 1 Karta Nauczyciela. Nauczyciel może zostać zobowiązany do pracy ponad pensum wyłącznie w szczególnych przypadkach, podyktowanych koniecznością realizacji programu nauczania (po nowelizacjach – szerzej: potrzebami szkoły), przy czym liczba takich godzin nie może przekroczyć 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru. Dla typowego pensum 18 godzin tygodniowo limit wynosi więc 4,5 godziny, co w praktyce oznacza zwykle 4–5 godzin ponadwymiarowych w planie.

Dyrektor szkoły nie może swobodnie przekraczać tego pułapu. Ustawowy limit dotyczy zwykłej, powtarzalnej organizacji pracy, a nie incydentalnych zastępstw. W przypadku stanowisk z innym pensum (np. wychowawcy w internacie, nauczyciela przedszkola) limit liczy się każdorazowo jako 1/4 przypisanego do danego stanowiska tygodniowego wymiaru.

Godziny ponadwymiarowe a nadgodziny z Kodeksu pracy

W praktyce pojawia się rozróżnienie: godziny ponadwymiarowe w rozumieniu Karta Nauczyciela oraz „nadgodziny” rozumiane jako praca powyżej 40-godzinnego tygodnia pracy, o której mówi Kodeks Pracy. Pensum dotyczy jedynie zajęć przy tablicy, a cała reszta zadań – przygotowanie, sprawdziany, zebrania, wycieczki – również wchodzi do ogólnego czasu pracy nauczyciela.

Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego przypomniała w uchwale z lutego, że za pracę przekraczającą normy czasu pracy – w rozumieniu kodeksowym – przysługuje dodatnie wynagrodzenie lub czas wolny. Nauczyciele nie są z tego systemu wyłączeni. Pojawia się więc poziom „ponad pensum” (regulowany głównie przez Karta Nauczyciela) i poziom „powyżej 40 godzin tygodniowo”, który musi być oceniany przez pryzmat Kodeksu Pracy i orzecznictwa.

Jak działa gotowość do pracy i kiedy daje prawo do pieniędzy?

Od 1 stycznia 2026 r. warunkiem wypłaty za wynagrodzenie za niezrealizowane godziny jest gotowość do pracy w czasie, gdy zajęcia miały się odbyć. Art. 35 ust. 3e Karta Nauczyciela w nowym brzmieniu wiąże dwa elementy: przyczyna niezależna od nauczyciela oraz spełnienie przesłanek gotowości. Wystarczy więc, że pedagog miał zamiar prowadzić zajęcia, był do tego faktycznie zdolny i pozostawał w dyspozycji dyrektora.

MEN powołuje się tu na utrwaloną wykładnię z prawa pracy. Gotowość obejmuje cztery elementy: zamiar wykonywania pracy, faktyczną zdolność, uzewnętrznienie gotowości oraz pozostawanie w dyspozycji pracodawcy. Sąd Najwyższy w wyroku z 23 września 2004 r. (I PK 541/03) wskazał, że pracownik pozostaje w dyspozycji, gdy może niezwłocznie na wezwanie rozpocząć pracę w miejscu wskazanym przez pracodawcę.

Gotowość do pracy oznacza, że nauczyciel w godzinie zaplanowanej lekcji jest fizycznie zdolny do prowadzenia zajęć i znajduje się w miejscu lub pozostaje w takim trybie dyspozycji, jaki ustalił dyrektor szkoły.

Przykłady zachowanej gotowości do pracy

Nowe przepisy i odpowiedzi MEN pokazują wyraźnie, w jakich sytuacjach nauczyciel zachowuje prawo do pieniędzy za niezrealizowane godziny ponadwymiarowe. W praktyce dotyczy to całego wachlarza zdarzeń zależnych od organizacji pracy szkoły, a nie od samego nauczyciela. Do typowych sytuacji należą:

• nieobecność ucznia na indywidualnych zajęciach, np. nauczaniu indywidualnym,
• wyjazd klasy na wycieczkę lub konkurs w godzinie zaplanowanych ponadwymiarówek,
• zawieszenie zajęć z powodu decyzji organizacyjnej szkoły, ale bez formalnego zawieszenia ich organizacji rozporządzeniem,
• odwołanie grupowych zajęć przez szkołę z przyczyn technicznych, np. awaria, zamknięcie budynku.

W każdym z tych przypadków warunkiem pozostaje to, by nauczyciel był realnie gotowy do pracy i nie korzystał z żadnego zwolnienia ani urlopu. Może w tym czasie otrzymać do realizacji inne zadanie statutowe, ale wykonanie takiego zadania nie jest warunkiem zachowania prawa do wypłaty.

Kiedy gotowość nie wystarczy?

Są również sytuacje, w których art. 35 ust. 3e Karta Nauczyciela nie ma zastosowania. Wtedy źródłem prawa do wynagrodzenia jest inne przepisy, najczęściej Kodeks Pracy albo przepisy szczególne, a sposób liczenia pieniędzy opiera się na zasadach wynagrodzenia urlopowego. Dotyczy to m.in. szkoleń branżowych, doskonalenia zawodowego czy zwolnienia w celu oddania krwi.

MEN podkreśla, że sam fakt udziału w doskonaleniu zawodowym czy czynnościach związkowych nie oznacza utraty środków za „basiowe” godziny. Po prostu płatność za ten czas następuje według innej podstawy prawnej – zwykle z uwzględnieniem wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe w mechanizmie wynagrodzenia urlopowego.

Jak po 1 stycznia 2026 r. rozliczać godziny ponadwymiarowe?

Nowelizacja z 21 listopada 2025 r. wprowadza dwa zasadnicze mechanizmy: utrzymanie zasady, że płaci się za faktycznie przeprowadzone godziny oraz rozszerzenie katalogu przypadków, gdy wynagrodzenie przysługuje za zajęcia niezrealizowane. Wynagrodzenie za niezrealizowane godziny wypłaca się, jeżeli od 1 września 2025 r. zajęcia odpadły z przyczyn niedotyczących nauczyciela, a ten spełniał przesłanki gotowości. Do 6 lutego 2026 r. szkoły muszą wyrównać takie przypadki z okresu jesiennego.

Od 1 września 2025 r. szczegółowe warunki obliczania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe i zastępstwa doraźne określa wyłącznie Karta Nauczyciela. Lokalne regulaminy wynagradzania – choć czasowo zachowane w mocy – muszą ustąpić przepisom ustawowym w razie sprzeczności. Zasada lex superior derogat legi inferiori oznacza, że dyrektor i organ prowadzący nie mogą „dopracować” regulaminu w sposób ograniczający prawo do wynagrodzenia wynikające z ustawy.

Jak traktować niezrealizowane godziny w tygodniu z dniami wolnymi?

Nowe brzmienie art. 35 ust. 3f Karta Nauczyciela doprecyzowuje, że pomniejszenie pensum stosuje się także w tygodniach, w których wypadły dni bez zaplanowanych zajęć. Chodzi o sytuacje, gdy rok szkolny zaczyna się w środę, kończy w czwartek, występują święta ustawowe lub dyrektor wyznacza dodatkowe dni wolne od zajęć dydaktyczno-wychowawczych. W takich tygodniach liczba godzin ponadwymiarowych nie może być liczona „jakby tydzień był pełny”.

Mechanizm wygląda następująco: za każdy dzień, w którym dla nauczyciela nie zaplanowano zajęć z art. 42 ust. 2 pkt 1 Karta Nauczyciela, pensum pomniejsza się o 1/5 (lub 1/4 przy czterodniowym tygodniu pracy). Dopiero powyżej tak pomniejszonego wymiaru liczy się godziny ponadwymiarowe. Taki sposób liczenia MEN uzasadnia jako bardziej spójny z realnym rozkładem zajęć w danym tygodniu.

Kiedy płaci się jak za urlop, a nie z art. 35 ust. 3e?

W wielu przypadkach nauczyciel zachowuje wynagrodzenie za okres, w którym nie mógł realizować godzin przy tablicy, ale podstawa prawna jest inna niż art. 35 ust. 3e Karta Nauczyciela. Dotyczy to przede wszystkim:

• szkoleń branżowych z art. 70c i 70d Karta Nauczyciela,
• innych szkoleń w ramach doskonalenia zawodowego, do których stosuje się art. 103¹ § 2 pkt 2 Kodeks Pracy,
• oddania krwi na podstawie rozporządzenia z 15 maja 1996 r. o usprawiedliwianiu nieobecności,
• doraźnych czynności związkowych w oparciu o art. 25 ust. 5 ustawy o związkach zawodowych,
• udziału w komisjach dyscyplinarnych, który art. 79 ust. 5–6 Karta Nauczyciela zrównuje z wykonywaniem obowiązków pracowniczych.

Wszystkie te sytuacje mają wspólny mianownik: wynagrodzenie liczy się „jak za urlop”. Rozporządzenie z 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy nakazuje stosować zasady wynagrodzenia urlopowego, z tym że składniki zmienne liczy się z miesiąca, w którym przypadło zwolnienie. W przypadku nauczycieli art. 67 ust. 1 Karta Nauczyciela wprost wymaga, by w wynagrodzeniu urlopowym uwzględnić także płatność za godziny ponadwymiarowe.

Za czas szkoleń, oddawania krwi, doraźnych czynności związkowych czy prac komisji dyscyplinarnych nauczyciel dostaje wynagrodzenie liczone jak urlopowe – z wliczeniem średniej z godzin ponadwymiarowych.

Kiedy nauczyciel nie otrzyma wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe?

Nowelizacja z 2025 r. nie tworzy „otwartego czeku” na wszystkie sytuacje braku realizacji zajęć. Ministerstwo Edukacji Narodowej jasno wskazało, że wynagrodzenie za wynagrodzenie za niezrealizowane godziny należy się tylko wtedy, gdy istnieje podstawa prawna – albo w Karta Nauczyciela, albo w innych ustawach. Niekażde odwołanie lekcji i nie każda usprawiedliwiona nieobecność rodzi więc prawo do wypłaty wprost z art. 35 ust. 3e.

Klasyczny przykład odmowy to sytuacja zawieszenia organizacji indywidualnego nauczania na podstawie § 11 rozporządzenia z 9 sierpnia 2017 r. o indywidualnym obowiązkowym przygotowaniu przedszkolnym. Jeśli dyrektor – na wniosek rodziców i podstawie zaświadczenia lekarskiego – formalnie zawiesza organizację tych zajęć, nauczyciel nie zachowuje wynagrodzenia za godziny przypadające w okresie zawieszenia. Nie ma wtedy mowy o gotowości do pracy w ramach nieistniejącej w tym czasie organizacji zajęć.

Dni wolne od pracy i od zajęć dydaktyczno-wychowawczych

Dla większości nauczycieli w dni wolne od pracy i dni wolne od zajęć dydaktyczno-wychowawczych nie przydziela się godzin ponadwymiarowych. Wynika to z prostego faktu – nie prowadzi się wtedy standardowych zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, o których mówi art. 42 ust. 2 pkt 1 Karta Nauczyciela. Wyjątkiem są placówki o ruchu ciągłym: domy dziecka, niektóre internaty, młodzieżowe ośrodki wychowawcze czy szkoły zaoczne, gdzie praca z wychowankami odbywa się również w niedziele czy święta.

Uchwała Sądu Najwyższego z 29 marca 1989 r. (III PZP 53/88) potwierdziła, że samo zamieszczenie w planie organizacyjnym godzin ponadwymiarowych przypadających w dniach ustawowo wolnych od pracy nie tworzy prawa do wynagrodzenia za „nieodbyte godziny”. Inaczej jest w placówkach, które w tych dniach faktycznie prowadzą działalność dydaktyczną lub wychowawczą – tam prawidłowo przydzielone i zrealizowane zajęcia ponadpensum podlegają normalnemu rozliczeniu.

Dni rozpoczęcia i zakończenia roku szkolnego

Przepisy nie klasyfikują wprost dni rozpoczęcia i zakończenia roku szkolnego jako dni wolnych od zajęć dydaktyczno-wychowawczych. Dyrektor ma więc wybór: może zorganizować w tych dniach zajęcia i przydzielić godziny ponadwymiarowe, albo uznać je – na podstawie § 5 rozporządzenia o organizacji roku szkolnego – za dodatkowe dni wolne od zajęć. Jeżeli w te dni nie zorganizowano zajęć objętych art. 42 ust. 2 pkt 1 Karta Nauczyciela, nauczycielom nie przydziela się godzin ponadwymiarowych, a więc nie powstaje też prawo do wynagrodzenia z tego tytułu.

Jak dyrektor może wykorzystywać gotowość do pracy nauczyciela?

Nowe brzmienie art. 35 ust. 3e Karta Nauczyciela wskazuje, że w czasie, na który pierwotnie zaplanowano zajęcia w ramach godziny ponadwymiarowe, dyrektor może przydzielić inne zadania statutowe szkoły. Chodzi zarówno o zajęcia opiekuńcze lub wychowawcze z uczniami, jak i działania realizowane „na rzecz uczniów”, przewidziane w art. 42 ust. 2 pkt 2. Ustawodawca wprost dopuszcza także powierzenie w tym czasie doraźnych zastępstw.

Jeżeli więc klasa jedzie na wycieczkę, a inny oddział ma w tym czasie lukę po chorym nauczycielu – dyrektor może powierzyć gotowemu do pracy nauczycielowi prowadzenie zastępstwa. W takim wypadku godziny zastępstw będą rozliczane w ramach wynagrodzenia należnego za pierwotnie zaplanowane godziny ponadwymiarowe, bez dodatkowej płatności. Taki mechanizm pozwala szkole elastycznie reagować, a jednocześnie nie pozbawia nauczyciela dochodu.

Kiedy nie trzeba przydzielać innych zadań?

Resort edukacji jednoznacznie wyjaśnił, że realizacja innych zadań statutowych nie jest warunkiem zachowania prawa do wynagrodzenia. Gotowość do pracy sama w sobie wystarcza, jeśli przyczyna odwołania zajęć nie dotyczy nauczyciela. Oznacza to, że jeśli dyrektor nie znajdzie sensownego zadania do powierzenia w godzinach, gdy lekcja nie doszła do skutku, pedagog wciąż zachowuje prawo do wypłaty za tę godzinę ponadwymiarową.

Takie podejście ma szczególne znaczenie w mniejszych szkołach, gdzie margines na elastyczne zastępstwa bywa ograniczony. System przestaje zachęcać do fikcyjnego tworzenia zadań tylko po to, by można było „podpiąć” pod nie płatność za gotowość.

Od 1 stycznia 2026 r. sam fakt, że dyrektor nie przydzielił zastępstwa lub innego zadania statutowego, nie może być pretekstem do odmowy wypłaty za godzinę ponadwymiarową, która nie odbyła się z przyczyn niezależnych od nauczyciela.

Nowy model rozliczania – oparty na Karta Nauczyciela, gotowości do pracy i jasnym powiązaniu z pensum – ma zmniejszyć liczbę sporów w szkołach i samorządach. Dużo będzie jednak zależeć od tego, jak dyrektorzy i organy prowadzące wdrożą te zasady w praktyce w 2026 r.