Nauczanie indywidualne – jak załatwić krok po kroku?

Masz wrażenie, że Twoje dziecko nie daje rady w zwykłej klasie z powodu zdrowia i nie wiesz, od czego zacząć formalności? Z tego artykułu dowiesz się, czym jest nauczanie indywidualne i jak krok po kroku je załatwić. Poznasz też różnice między nauczaniem indywidualnym, edukacją domową i indywidualnym tokiem nauczania.

Czym jest nauczanie indywidualne?

Indywidualne nauczanie to forma spełniania obowiązku szkolnego poza zwykłą klasą, przeznaczona dla uczniów, których stan zdrowia uniemożliwia lub znacznie utrudnia chodzenie do szkoły. Ma charakter czasowy i zawsze opiera się na orzeczeniu o potrzebie indywidualnego nauczania wydawanym przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną.

Podstawy prawne

Zasady organizacji nauczania indywidualnego reguluje przede wszystkim rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 9 sierpnia 2017 r. w sprawie indywidualnego obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego dzieci i indywidualnego nauczania dzieci i młodzieży. Drugim filarem jest ustawa Prawo oświatowe, która wskazuje, że nauczanie indywidualne dotyczy uczniów, których zdrowie uniemożliwia lub znacznie utrudnia uczęszczanie do szkoły.

Orzeczenie wydaje zespół orzekający działający w publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej, także specjalistycznej. Na jego podstawie dyrektor szkoły organizuje uczniowi zajęcia tak, aby zapewnić realizację zaleceń medycznych i edukacyjnych. Uczeń realizuje treści z podstawy programowej kształcenia ogólnego, ale w innym trybie niż jego rówieśnicy.

Nauczanie indywidualne organizuje się wyłącznie na czas wskazany w orzeczeniu i zawsze w związku ze stanem zdrowia ucznia.

Dla kogo jest nauczanie indywidualne?

O tę formę kształcenia mogą ubiegać się dzieci i młodzież, u których występują poważne choroby przewlekłe, okresy rekonwalescencji po operacjach, urazach czy zabiegach, a także trudne zaburzenia psychiczne. Chodzi o sytuacje, w których udział w zajęciach w dużej grupie byłby nierealny albo nadmiernie obciążający organizm ucznia.

Nie jest to forma dla uczniów wybitnie zdolnych czy tych, którzy po prostu wolniej pracują. Dla takich dzieci przewidziano inne rozwiązania, jak indywidualny tok nauczania czy dostosowania w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej. W przypadku nauczania indywidualnego zawsze punktem wyjścia jest zaświadczenie lekarskie i opis faktycznych ograniczeń zdrowotnych.

Jak uzyskać orzeczenie o potrzebie nauczania indywidualnego?

Bez orzeczenia z poradni nie da się uruchomić nauczania indywidualnego w szkole. Cała procedura zaczyna się od lekarza, a kończy na decyzji zespołu orzekającego w poradni.

Dokumenty od lekarzy i specjalistów

Najpierw rodzic lub opiekun udaje się do lekarza specjalisty, który zna dziecko i jego historię choroby. Lekarz wystawia zaświadczenie lekarskie do poradni psychologiczno-pedagogicznej. Powinny się w nim znaleźć informacje o stanie zdrowia ucznia, przebiegu choroby, rokowaniu, a także wyraźne uzasadnienie, dlaczego dziecko nie może lub w istotnym stopniu nie powinno uczęszczać do szkoły.

Poradnia, zanim wyda orzeczenie o potrzebie indywidualnego nauczania, oczekuje zwykle pełnego pakietu dokumentów. Najczęściej w skład takiego kompletu wchodzą:

• zaświadczenie lekarskie od lekarza specjalisty, z opisem choroby i uzasadnieniem potrzeby nauczania indywidualnego,
• aktualna diagnoza psychologiczna dziecka, sporządzona nie dawniej niż 2 lata wcześniej,
• aktualna diagnoza pedagogiczna, sporządzona zwykle w ciągu ostatniego roku,
• szkolna opinia o funkcjonowaniu ucznia, przygotowana przez wychowawcę we współpracy z pedagogiem,
• wyniki innych badań, na przykład logopedycznych lub neurologicznych, jeśli były wykonywane,
• wniosek rodziców o wydanie orzeczenia, wypełniony na formularzu poradni.

Jeśli uczeń kształci się w zawodzie, potrzebne może być dodatkowe zaświadczenie od lekarza medycyny pracy, które określi możliwości kontynuowania praktycznej nauki zawodu. Gdy diagnozy psychologicznej lub pedagogicznej jeszcze nie ma, poradnia często proponuje ich wykonanie przed posiedzeniem zespołu orzekającego.

Rola poradni psychologiczno-pedagogicznej

Komplet dokumentów rodzic składa w lokalnej poradni psychologiczno-pedagogicznej. Tam działa zespół orzekający, który analizuje zaświadczenia, diagnozy i opinię szkoły, a w razie potrzeby prosi o uzupełnienie braków. Rodzic ma prawo uczestniczyć w części posiedzenia dotyczącej jego dziecka, co daje możliwość wyjaśnienia ważnych kwestii.

Po zebraniu wszystkich informacji zespół wydaje orzeczenie albo decyzję o braku podstaw do nauczania indywidualnego. W praktyce poradnie często mieszczą się w terminie około 14 dni od momentu złożenia pełnej dokumentacji. W orzeczeniu znajdują się zalecenia co do organizacji zajęć, ich miejsca i sposobu realizacji, które będą później wytyczną dla szkoły.

Na jaki czas wydawane jest orzeczenie?

Ustawodawca wprowadził jasne ramy czasowe. Orzeczenie o potrzebie indywidualnego nauczania musi być wydane na okres nie krótszy niż 30 dni i nie dłuższy niż jeden rok szkolny. Konkretna długość zależy od zaleceń lekarza zawartych w zaświadczeniu oraz oceny zespołu poradni.

Jeśli stan zdrowia dziecka się zmieni, rodzice mogą złożyć wniosek o nowe orzeczenie lub o orzeczenie o braku potrzeby dalszego nauczania indywidualnego.

W razie poprawy zdrowia zespół może wydać orzeczenie stwierdzające brak potrzeby kontynuowania nauczania indywidualnego. Gdy natomiast zmienia się rodzaj lub nasilenie zaburzeń, możliwe jest wydanie nowego orzeczenia, które automatycznie uchyla poprzednie i opisuje aktualną sytuację ucznia bardziej precyzyjnie.

Jak załatwić nauczanie indywidualne w szkole krok po kroku?

Masz już w ręku orzeczenie z poradni i zastanawiasz się, co dalej dzieje się w szkole? W tym momencie wszystko zależy od wniosku rodzica i działań dyrektora.

Wniosek do dyrektora szkoły

Rodzice składają w sekretariacie szkoły podanie adresowane do dyrektora, dołączając oryginał lub odpis orzeczenia o potrzebie indywidualnego nauczania. Dobrze, gdy kopię dokumentów otrzyma także wychowawca i szkolny pedagog, aby mogli od razu zaplanować wsparcie. Sama treść podania nie musi być skomplikowana, ważne jest jasne wskazanie, że chodzi o organizację nauczania indywidualnego zgodnie z orzeczeniem.

W dużym skrócie procedura w kontakcie ze szkołą wygląda najczęściej tak:

1. Rodzic informuje wychowawcę o planach uzyskania nauczania indywidualnego i na bieżąco przekazuje dokumenty.
2. Po otrzymaniu orzeczenia składa wniosek do dyrektora szkoły z prośbą o organizację nauczania indywidualnego.
3. Dyrektor, w porozumieniu z organem prowadzącym szkołę, podejmuje decyzję o uruchomieniu nauczania indywidualnego.
4. Wychowawca przekazuje rodzicom informację o dacie rozpoczęcia nauczania indywidualnego.
5. Dyrektor wyznacza nauczycieli przedmiotów i ustala z nimi ramowy plan tygodnia dla ucznia.

Szkoła prowadzi dokumentację zajęć, a obecność ucznia odnotowuje się w dzienniku tak jak w przypadku nauki w klasie. Warto od razu ustalić sposób kontaktu z nauczycielami i wychowawcą, na przykład przez dziennik elektroniczny albo telefonicznie.

Ustalenie organizacji zajęć

Po uruchomieniu procedury dyrektor szkoły organizuje nauczanie indywidualne w oparciu o zalecenia z orzeczenia. Wyznacza nauczycieli, którzy będą pracować z dzieckiem, i w porozumieniu z nimi ustala tygodniowy plan zajęć. Zajęcia mogą odbywać się w domu ucznia, innym miejscu jego pobytu, a od 7 grudnia 2024 r. także na terenie szkoły, na przykład w osobnej sali.

Uczeń objęty nauczaniem indywidualnym pracuje z nauczycielem w relacji 1 na 1, co pozwala lepiej dostosować tempo i metody pracy.

W indywidualnym nauczaniu obowiązują treści z podstawy programowej, ale dyrektor może na wniosek nauczyciela zrezygnować z części materiału, jeśli przekracza on możliwości psychofizyczne ucznia. Konieczne jest zapewnienie także innych form wsparcia, na przykład zajęć rewalidacyjnych lub pomocy psychologiczno-pedagogicznej, jeśli zaleca to orzeczenie poradni.

Czym nauczanie indywidualne różni się od innych form kształcenia?

Rodzice często mylą nauczanie indywidualne w domu z edukacją domową albo indywidualnym tokiem nauczania. Wszystkie te rozwiązania wspierają ucznia, ale opierają się na zupełnie innych zasadach.

Edukacja domowa

Edukacja domowa to forma spełniania obowiązku szkolnego poza szkołą, w której dziecko jest tylko formalnie zapisane do placówki. Nie potrzeba do niej orzeczenia poradni, a decyzja zależy od rodziców i dyrektora szkoły. Za nauczanie odpowiada rodzic, który sam planuje materiał i dobiera metody, często opierając się na podręcznikach i platformach e‑learningowych.

Uczeń w edukacji domowej nie ma sprawdzianów ani bieżących ocen tak jak w klasie. Raz w roku zdaje egzamin klasyfikacyjny z przedmiotów wynikających z podstawy programowej danej klasy. Stan zdrowia nie jest tutaj warunkiem, a czas trwania tej formy nie jest z góry ograniczony.

Indywidualny tok nauczania

Indywidualny tok nauczania oraz zindywidualizowana ścieżka kształcenia dotyczą innych grup uczniów niż nauczanie indywidualne. Pierwsze rozwiązanie stosuje się dla szczególnie uzdolnionych dzieci, które szybciej opanowują materiał, drugie z kolei dla uczniów z niepełnosprawnościami lub zagrożonych niedostosowaniem społecznym. W obu przypadkach uczeń nadal uczęszcza do szkoły, często korzystając z mniejszych grup lub części zajęć 1 na 1.

Te formy nie wymagają orzeczenia o potrzebie indywidualnego nauczania, tylko innych opinii i decyzji szkoły. Są też mniej związane ze stanem zdrowia fizycznego, a bardziej z tempem uczenia się i potrzebą innej organizacji dnia w szkole.

Jak wygląda organizacja i przebieg zajęć?

Zajęcia w ramach nauczania indywidualnego odbywają się zwykle w domu rodzinnym ucznia lub innym miejscu jego pobytu, na przykład w szpitalu. Od 7 grudnia 2024 r. możliwe jest także prowadzenie ich na terenie szkoły, jeśli stan zdrowia pozwala dziecku przychodzić do budynku, ale nie do dużej klasy. W okresach szczególnych, jak pandemia, przepisy dopuszczają także formę zdalną.

Ustawa określa minimalny i maksymalny tygodniowy wymiar godzin. Dla uczniów szkoły podstawowej przewidziano: w klasach I–III od 6 do 8 godzin tygodniowo, w klasach IV–VI od 8 do 10 godzin, a w klasach VII–VIII od 10 do 12 godzin. W szkołach ponadpodstawowych planuje się zwykle od 12 do 16 godzin tygodniowo. W praktyce ostateczna liczba godzin zależy od orzeczenia poradni i decyzji dyrektora.

Uczeń na nauczaniu indywidualnym jest oceniany i klasyfikowany na takich samych zasadach jak rówieśnicy uczący się w klasie szkolnej.

Nauczyciele realizują z uczniem materiał wynikający z ramowego planu nauczania dla danego typu szkoły. Jeśli orzeczenie wskazuje na potrzebę wsparcia psychologiczno‑pedagogicznego, dziecko może korzystać także z zajęć rewalidacyjnych, terapii pedagogicznej lub konsultacji z psychologiem. Gdy stan zdrowia się poprawi, rodzic może złożyć wniosek o zawieszenie lub zakończenie nauczania indywidualnego i stopniowy powrót do klasy.

Są sytuacje, w których warto poważnie rozważyć złożenie wniosku o nauczanie indywidualne:

• po ciężkim wypadku lub zabiegu chirurgicznym, gdy dziecko wymaga długiej rehabilitacji,
• w trakcie leczenia chorób nowotworowych, gdy odporność organizmu jest znacznie obniżona,
• przy nasilonych zaburzeniach lękowych lub depresyjnych, które uniemożliwiają przebywanie w dużej grupie,
• w przypadku chorób przewlekłych z częstymi hospitalizacjami, które uniemożliwiają regularne chodzenie do szkoły.

Każda z tych sytuacji ma inny przebieg, ale wspólnym celem jest utrzymanie ciągłości edukacji ucznia w formie możliwie najmniej obciążającej jego zdrowie.